150 Yıl Önceki Rast Makamı Perdeleri
150 Yıl Önceki Rast Makamı Perdeleri: Neyzen Aziz Dede ve Öğrencisi Emin Dede’nin Mansur Neylerinde Rast Dizisi
Ulusal Muzik Kurultayı İTÜ TMDK Nisan 2011
Üstadların “iki ses arasındaki manevi münasebet” şeklinde tanımladığı musikinin en önemli unsurlarından biri perdeler arası mesafelerin tayinidir. Çünkü musikinin en küçük aralığı iki perde arasındaki mesafedir. Perdenin önceki ve sonraki perdeye olan mesafesi ise makamın ve dolaylı olarak da nağmenin konusu olup; makama-nağmeye göre değişiklik gösterebilir. Bu değişken mesafeleri doğru bir şekilde icra edilebilmek için musiki kültürüne vakıf olmak gerekir.
Musiki kültürü ile doğrudan alakalı olan aralık kavramının gelenekten günümüze bir seyri vardır. Perdelerin aralıkları, tıpkı adları gibi zaman içerisinde değişiklik gösterebilir. Bu nedenle bugünün perde algısıyla geleneği yorumlamak doğru sonuçlar vermez. Geleneğin perdeleri ise günümüzde muammadır. 300 yıl önce rast perdesinin nerede olduğu, segâh perdesinin 150 yıl önce nasıl icra edildiği, musiki âlemi için hala merak konusudur. Buradan hareketle bildiride, eldeki veriler ışığında rast makamı perdelerini mümkün olduğu kadar geriye götürmek hedeflenmiştir.
Geçmişin rast perdelerini ararken ney çalgısını temel aldık. Çünkü ney, aralıklarını açıldığı andan günümüze kadar koruyabilen istisnai bir çalgıdır. Gelenekte çalgılar bir diyapazon referansıyla imal ve akort edilmediğinden icracılar sabit akortlu bir çalgı olan neye tabi olmak durumundaydılar. Bundandır ki her ney başlı başına bir sistemi işaret etmektedir. Buradan hareketle çalışmamızda, klasik meşk zincirinin iki önemli halkası olan Aziz Dede (1835-1905) ve öğrencisi Emin Dede’nin (1883-1945) neylerini inceledik.
Aziz Dede'ye ait ney.
III. Selimden günümüze dek uzanan meşk zincirinin önemli bir halkası olan Neyzen Aziz Dede’ye ait mansur ney, Mevlana Müzesi 1174 numarada kayıtlıdır. Ney müzeye 14 Eylül 1954 tarihinde Neyzen Şevki Sevgi tarafından bağışlanmıştır .
İkinci ney Aziz Dede’nin öğrencisi olan Emin Dede’ye aittir. Aynı ekolün temsilcilerinden Emin Dede’nin mansur neyi ise Yrd. Doç. Dr. Nuri Uygun’da bulunmaktadır. Oldukça bakımlı olan mansur neyin üzerinde el işçiliği bir sikkeli parazvane vardır.
Yaptığımız çalışmada bu iki ney ile rast dizisini seslendirdik. Bu seslendirme sırasında neyi -çenemiz yere dik olmak koşuluyla- 30 derecelik bir açıyı muhafaza ederek üfledik. Bu çalışma neticesinde ortaya çıkan sesleri ise kayıt cihazıyla dijital ortama aktardık. Neylerin ısısını kayıt öncesinde oda sıcaklığına getirebilmek için neyleri bir süre üfledik. 100-150 yıllık rast dizisi perdelerini bu şekilde elde ettikten sonra perdelerin günümüzde nasıl anlaşılması gerektiğini tespit maksadıyla ses analiz programlarından istifade ederek frekans tabloları oluşturduk. Bu çalışma metoduyla elde ettiğimiz veriler, günümüzde kromatik olarak imal ve akort edilen neylerin ve dolayısıyla diğer çalgıların bizlere duyurduğu rast dizisini günümüzden 100-150 yıl geriye götürebilme imkânı verecektir.
Yukarıda bahsettiğimiz çalışmalar ışığında 100-150 yıl öncesinin musiki geleneğinde rast algısının irdeleneceği bildiride ayrıca Aziz Dede ve Emin Dede’nin neyleri ile yaptığımız diğer icralar da sunulacaktır.
